Psikiyatri geçmişi ve geçirilmiş nevrotik bozukluk konusu her yıl askeri personel ve öğrenci alımlarında adayların karşısına çıkan bir sorun olarak varlığını devam ettiriyor. Bunun yanında geçirilmiş nevrotik bozukluk tanısı görevine devam eden personel için de çeşitli problemler doğurmaktadır. Bu konu adaylar tarafından psikiyati geçmişi/kaydı olarak adlandırılmaktadır. Bu makalemizde Türk Silahlı Kuvvetlerinde görev yapan çeşitli statüdeki personel ve personel adayları ile askeri öğrencilerin psikiyatri kayıtlarının mesleğe alımdaki etkisini ayrı ayrı inceleyeceğiz.
TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği Neden Önemli?
Türk Silahlı Kuvvetleri ve Jandarma ile Sahil Güvenlik Komutanlıklarında görev yapan veya yapacak olan askeri hizmet yükümlüleri (er veya yedek subay), profesyonel asker adayları (uzman erbaş, uzman çavuş, sözleşmeli subay, astsubay, muvazzaf subay, astsubay adayı), askeri öğrenci adayları ve muvazzaf askerler sağlık şartları bakımından TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği hükümlerine göre değerlendirilirler.1 TSK, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğini SYY diye kısaltarak kullanacağız.
Psikiyatri geçmişi konusu yani 16/A-1 ve 18/A-4 maddeleri de doğrudan bu Yönetmelik çerçevesinde ele alınmak zorundadır.
Geçirilmiş Nevrotik Bozukluk Nedir?
Nevrotik bozukluk “Bireyin gerçekle bağlantısının kopmadığı, kişilik bütünlüğünün korunduğu, içgörürün kaybolmadığı, ancak günlük yaşamda verimsizlik, iletişim kopuklukları, psikosomatik belirtiler, davranış ve yaşam kalitesinin bozulması ile belirgin, öznel olarak hissedilen bunaltı ya da bunaltıya karşı özel savunma belirtileri ile kendini belli eden, organik veya nörolojik kökenli olmayan ruhsal rahatsızlıkların ortak adı, nevroz.” olarak tanımlanmaktadır.2
Geçirilmiş nevrotik bozukluk ise anksiyete, depresif, obsesif spektrum, travma ve strese bağlı bozukluklar, somatoform, dissosiyatif, yeme bozuklukları gibi hastalıkların geçmişte geçirilmesi, tedaviyle veya kendiliğinden belirtilerin tamamen düzelmiş olması ve tanı kriterinin kişide karşılanmaması suretiyle kişinin sağlıklı hale gelmiş olmasıdır.3 Örneğin geçmişte anksiyete sorunlarından kaynaklı olarak psikiyatri tedavisi görmüş bir birey artık tanı kritelerini karşılamıyorsa bu durumu “geçirilmiş nevrotik bozukluk” olarak kabul edilir.
TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği daha önce herhangi bir nevrotik hastalık geçiren ve sağlıklı bireyleri “geçirilmiş nevrotik bozukluk” 16/A-1 maddesi kapsamında saymaktadır. Bu tanının Yönetmeliğin A dilimine alınmış olması hafif bir sağlık sorunu olmasından kaynaklıdır. Ancak “geçirilmiş nevrotik bozukluk” A dilimi hastalıklarından olsa da tam sağlam olma şartının arandığı görevlerde engel teşkil etmektedir.
Kişi geçmişte buna benzer ruhsal sorunlardan ötürü psikiyatri polikliniğine başvurursa e-nabızda bu durum kayıtlanır. Askeri sağlık kurulu sürecindeki ruh sağlığı muayenesinde ise önümüze çıkar.
16/A-1 Tanısı/Maddesi Nedir?
TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği(SYY) çeşitli rütbelere ilişkin genel açıklamalardan sonra EK-C Hastalıklar Listesi kısmında hastalıkları tek tek sayarak ağırlıklarına göre A,B, C ve D dilimi şeklinde sınıflandırmıştır.
Hastalıklar Listesinin 16’ıncı maddesi ruh sağlığı ve hastalıklarına ilişkindir. 16/A-1 maddesi ise “A) 1. Geçirilmiş nevrotik bozukluklar (anksiyete, depresif, obsesif spektrum, travma ve strese bağlı bozukluklar, somatoform, dissosiyatif, yeme bozuklukları ve bunların alt tipleri).” şeklinde açıklanmıştır. 16/A-1 tanısı veya maddesi askeri personel adaylarının sağlık kurulu süreçlerinde karşılarına çıkan ve geçmişte nevrotik bir bozukluk geçirildiğini ifade eden koddur. Yani geçmişte böyle bir tedavi geçirdiyseniz sağlık kurulu raporunuza 16/A-1 kodu yazılır ve duruma göre elenebilirsiniz.
Çoğu zaman sağlık kurulları psikiyatri geçmişi olan adaylara olumsuz sağlık raporu vermektedir. Açıkçası sağlık kurullarının bu şekilde özensiz raporları nedeniyle haksız şekilde pek çok aday elenmiştir. Ve halen bu konudaki sorunlar devam etmektedir. Subay astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erler ile askeri öğrenci alımlarında ruh sağlığı bakımından tam sağlam olma şartı arandığı için A dilimine giren yani 16/A-1 tanısı alan bir aday muhakkak bir şekilde elenmektedir.
Bir şekilde yolu psikiyatri polikliniğine düşmüş ancak gerçekte psikiyatri hastalığına hiç yakalanmamış adayların haksızlığa uğramaması için SYY’de bazı değişiklikler yapılmıştır. Bu değişiklik 16/A-1 maddesi ile 18/A-4 maddelerini kapsamına almıştır. Zira her iki maddede geçirilmiş hafif düzeydeki hastalıklara ilişkin maddelerdir. En son 13.09.2025 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren değişiklik ise şu şekildedir;
AÇIKLAMA-1 (Ek:RG-10/10/2024-32688-C.K-9015/28 md.) Bu fıkra kapsamında ele alınabilecek ruhsal bozukluklarda hastalık öyküsü ve tıbbi kayıtlar dikkate alınarak geçmiş psikiyatrik tanı ile ilgili içerik, seyir ve prognostik faktörler değerlendirilir, gerekirse geçmiş psikiyatrik tanılara ilişkin epikriz talep edilir. Geçmiş psikiyatrik tanı reaktif ve tekrarlamayan bir durum gösteriyorsa ve üç aydan kısa süreli tedavi almışsa, geçmiş tıbbi kayıtlarda bu duruma ilişkin hastane yatışı, psikotik belirtiler, intihar girişimi, madde kullanımı, dürtüsellik, kendine zarar verici davranışlar tanımlanmıyorsa, hâlen ruhsal muayene ve/veya psikometrik inceleme sonuçlarına göre psikopatolojik bir unsur saptanmamışsa psikiyatri uzmanı tarafından “sağlam” kabul edilir.
AÇIKLAMA-2: Dış kaynaktan alınacak subay, astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş/er adayları ile öğrenci adayları için AÇIKLAMA-1 de belirtilen şartlara ilaveten son üç yıla ait psikiyatrik bir tanı/tedavi kaydı da yoksa psikiyatri uzmanı tarafından “sağlam” kabul edilir.
Böylece 3 aydan daha az süreyle tedavi girişleri olan adaylar son 3 yıla ait psikiyatrik bir tanı/tedavi kaydı olmaması kaydıyla artık sağlam kabul edilecektir.
18/A-4 Tanısı/Maddesi Nedir?
18/A-4 maddesi, geçirilmiş dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğu anlamına gelir.
4. Geçirilmiş, remisyonda ya da hafif düzeyde dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğu.
Bu fıkra kapsamında ele alınabilecek vakalarda geçmiş öykü ve tıbbi kayıtlar dikkate alınarak geçmiş tanı ile ilgili içerik, seyir ve prognostik faktörler değerlendirilir, gerekirse geçmiş psikiyatrik tanılara ilişkin epikriz talep edilir. Bu tanı kapsamında geçmiş tedavinin üç aydan kısa sürmesi ve tekrarlamaması, eşlik eden diğer bir psikiyatrik tanısı olmaması, hastane yatışı olmaması, geçmiş tıbbi kayıtlarda psikotik belirtiler, dürtüsellik, madde kullanımı, intihar girişimi, kendine zarar verici davranışlar tanımlanmaması, hâlen ruhsal muayene ve/veya psikometrik inceleme sonuçlarına göre psikopatolojik bir unsur saptanmamışsa psikiyatri uzmanı tarafından “sağlam’’ kabul edilir.
AÇIKLAMA-2: Dış kaynaktan alınacak subay, astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş/er adayları ile öğrenci adayları için AÇIKLAMA-1 de belirtilen şartlara ilaveten son üç yıla ait psikiyatrik bir tanı/tedavi kaydı da yoksa psikiyatri uzmanı tarafından “sağlam” kabul edilir.
TSK ve Jandarma Psikiyatri Geçmişi Neden Engel Oluyor?
Geçirilmiş nevrotik bozukluklar(16/A-1) veya geçirilmiş, remisyonda ya da hafif düzeyde dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğu(18/A-4) gibi tanılar ileride tekrar nüksetme ihtimaline binaen adaylarda olmamalıdır. TSK ve Jandarma Genel Komutanlığı özellikle personel adaylarında tam sağlam olma şartı aramaktadır.
16/A-1 Tanısı Uzman Erbaş, Sözleşmeli Erbaş ve Erliğe Engel midir?
TSK SYY’nin 23’üncü maddesine göre uzman erbaş ve sözleşmeli erler ruh sağlığı ve hastalıkları açısından tam sağlam olmalıdır. Geçirilmiş nevrotik bozukluklar(16/A-1) veya geçirilmiş, remisyonda ya da hafif düzeyde dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğu(18/A-4) tanıları A diliminde olduğu için uzman erbaş ve sözleşmeli er olmaya engel oluşturur. Nitekim “Uzman Erbaş ve Sözleşmeli Erbaş/Er Adayları Değerlendirme Sütunu”ndaki karşılığı (A) diliminde (-) eksi işareti de konulduğu için bu bakımdan 16/A-1 ve 18/A-4 maddeleri engel teşkil eder.
Bir adayın 16/A-1 maddesi bakımından sağlam kabul edilebilmesi için geçmiş tedavi sürecinin 3 aydan fazla olmaması gerekir. Ayrıca sağlık kuruluna girdiği tarihten itibaren son üç yıla ait psikiyatrik bir tanı/tedavi kaydının olmaması şartı aranmaktadır. Bu durumda psikiyatri geçmişi uzman erbaş ve sözleşmeli er için sorun teşkil etmez.
Geçirilmiş nevrotik bozukluk veya dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğu uzman erbaş ve sözleşmeli erlerde komando/keskin nişancı olmaya engel midir?
Uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erlerden; keskin nişancı, komando, paraşüt gibi ihtisaslarda ise adayın A diliminde bir hastalık taşıması çoğu zaman engel teşkil etmez. Ancak adayda aktif bir psikiyatrik hastalık olması durumunda kişi keskin nişancı, komando, paraşütçü vd. olamaz.
16/A-1 ve 18/A-4 tanısı olan kişilerin komando olabileceği görüşündeyiz. Şöyle ki; TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği 24’üncü maddesinde psikiyatrik hastalık olanların komando olamayacağı ifade edilmiştir. 16/A-1 ve 18/A-4 tanıları geçirilmiş psikiyatri hastalıklarına ilişkin olduğu için aktif hastalık olarak kabul edilemez. İkinci olarak bu iki maddenin Kuvvet Komutanlığı sınıflandırma çizelgesinin piyade sınıfına, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı (1) Numaralı Branş Belirleme Çizelgesinin Jandarma ve Sahil Güvenlik branşlarına ait “TĞM.-YZB.” rütbe sütununda karşılığı (-) eksi veya (x) çarpı işareti yoktur. Dolayısıyla 16/A-1 ve 18/A-4 maddeleri uzman erbaş ve sözleşmeli erler bakımından komando ve keskin nişancı olmaya engel teşkil etmez.
Geçirilmiş nevrotik bozukluk veya dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğu uzman erbaş ve sözleşmeli erlerde sözleşme yenilemeye engel midir?
16/A-1 ve 18/A-4 tanısı uzman erbaş ve sözleşmeli erlerin sözleşme yenileme muayenelerinde sorun teşkil etmez. Sözleşme yenileme muayeneleri sırasında Hastalıklar Listesinin (A) dilimlerinde belirtilen (Hastalıklar Listesinin; (A) dilimine girenlerden, Kuvvet Komutanlıkları (1) Numaralı Sınıflandırma Çizelgelerinin piyade sınıfına ve Jandarma Genel Komutanlığı ile Sahil Güvenlik Komutanlığı (1) Numaralı Branş Belirleme Çizelgesinin jandarma ve sahil güvenlik branşlarına ait “TĞM.-YZB.” rütbe sütununda karşılığı (-) işareti olan hastalıklar hariç) rahatsızlıklara sahip olduğu tespit edilen uzman erbaşlar sınıfı veya branşı görevlerine devam eder. 16/A-1 ve 18/A-4 maddelerinde (x) veya (-) işaretleri yoktur.
Astsubaylığa ve uzman erbaşlığa geçişte 16/A-1 ve 18/A-4 maddeleri engel teşkil eder mi?
16/A-1 ve 18/A-4 tanıları yani psikiyatri geçmişi uzman erbaşlıktan astsubaylığa geçişte engel teşkil eder.
16/A-1 ve 18/A-4 tanıları yani psikiyatri geçmişi sözleşmeli erlikten uzman erbaşlığa statü geçişinde engel teşkil eder.
Ancak adayın geçmişteki tedavi süreci 3 ayı geçmediyse bu durumda statü geçişi yapılabilir. İç kaynak alımı olduğu için son 3 yıla ait kayıtlar dikkate alınmaz.
MSÜ/Astsubay MYO ve SUEM/ASEM Psikiyatri Geçmişi
Psikiyatri geçmişi olarak adlandırdığımız 16/A-1 ve 18/A-4 tanıları askeri öğrenci olmaya engeldir. MSÜ, astsubay meslek yüksekokulları, SUEM ve ASEM askeri öğrenciliği için adayın psikiyatrik açıdan tam sağlam olması şartı aranır. Psikiyatri geçmişi olan askeri öğrenci adaylarından tedavi süresi 3 ayı geçmeyenler ile son 3 yıla ait tanı/tedavi kaydı olmayanlar sağlam kabul edilir ve okula alınırlar.
Okula alındıktan sonra 16/A-1 ve 18/A-4 tanısı konulan askeri öğrenciler (1) ve (2) Numaralı Sınıflandırma veya Branş Belirleme Çizelgelerinde bulunan “TĞM./YZB.-ASB.ÇVŞ./ÜÇVŞ.” sütununda (+) işaretli uygun sınıflar veya branşlar da değerlendirilmek üzere eğitimlerine devam ederler.
16/A-1 ve 18/A-4 Tanıları Dış Kaynaktan Alınan Subay ve Astsubaylığa Engel midir?
Dış kaynaktan alınan muvazzaf/sözleşmeli subay ve astsubay adaylarının adayları ruh sağlığı ve hastalıkları açısından tam sağlam olmalıdır. Dolayısıyla psikiyatri geçmişi bu adaylar için engel teşkil eder. Ancak tedavi süresi 3 ayı geçmeyen ve son 3 yıla ait tanı ve tedavi girişi olmayan adaylar sağlam kabul edilecektir.
Sözleşmeli subay ve astsubayların sözleşme yenilemelerinde 16/A-1 ve 18/A-4 maddeleri engel teşkil etmez.
MADDE 72- (1) Sözleşmeli subay ve astsubayların sağlık yetenekleri, rütbe ve kıdemce emsalleri olan kendi sınıfının veya branşının muvazzaf subay ve astsubaylarına göre değerlendirilir. Buna göre sınıfı veya branşı görevini yapacak sağlık yeteneklerine sahip olanlar görevlerine devam eder. “Sınıfının veya Branşının Uygun Kadro Görev Yerlerinde Görev Yapar” veya “Sınıfı veya Branşı Görevini Yapamaz” kararlı sağlık kurulu raporu verilenlerin durumu bağlı bulunduğu Kuvvet Komutanlıkları, Jandarma Genel Komutanlığı veya Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından değerlendirilir.
Sözleşmeli subay ve astsubaylar muvazzaflığa statü geçişi yaparken psikiyatri geçmişi 16/A-1 ve 18/A-4 maddeleri engel teşkil eder. Ancak tedavi süreçleri 3 ayı geçmemişse sağlam kabul edilir ve statü geçişi yapabilirler.
16 A-1 Maddesi İtiraz Süreci
Temin süreçlerinde “Askeri öğrenci olamaz”, “muvazzaf/sözleşmeli subay/astsubay olamaz”, “uzman erbaş olamaz” veya “sözleşmeli er olamaz” gibi olumsuz sağlık kurulu raporlarına il sağlık müdürlüğü vasıtasıyla 3 iş günü içerisinde itiraz edilmelidir. Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik
Komutanlığı Personelinin sağlık raporları Sağlık Raporları Usul ve Esasları Hakkında Yönerge‘ye göre düzenlenir.
İtiraz durumunda aday ikinci kez farklı bir sağlık kurulu tarafından tekrar muayene edilir. İlk verilen raporla çelişen bir karar verilirse aday hakem hastaneye sevk edilir. Hakem hastanenin kararı kesin nitelikte olup olumsuz ise idare mahkemelerinde dava konusu edilebilir.4
Sağlık Kurulları Tarafından Verilen Olumsuz Raporlara Karşı İptal Davası
MSÜ, SUEM, ASEM veya astsubay MYO ile uzman erbaş ve sözleşmeli erlere verilecek “Askeri öğrenci olamaz”, “muvazzaf/sözleşmeli subay/astsubay olamaz”, “uzman erbaş olamaz” veya “sözleşmeli er olamaz” gibi olumsuz sağlık kurulu raporlarına Ankara İdare Mahkemelerinde iptal davası açılması gerekmektedir. Açılacak olan davada aday hastaneye sevk edilerek son kez durumu sağlık kurulunda değerlendirilir. Sağlam raporu verilmesi halinde yürütmeyi durdurma kararını müteakip aday eğitime katılışını yapar. Görevdeki personele verilen olumsuz sağlık raporlarına ise duruma göre İYUK 20/C maddesi veya genel yetki kurallarına göre belirlenecek idare mahkemesinde dava açılır.
Ayrıca psikiyatri geçmişi ile ilgili konu 16/A-1 madde metninden kaynaklı olduğu için bu maddenin iptali için Danıştay’da dava açmayı da tavsiye etmekteyiz. Bahse konu davalar TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliğine göre uzmanlık gerektirmekte olup askeri avukatlardan yardım alınması zaruret arz etmektedir.
Geçirilmiş Nevrotik Bozukluk Tanısının TSK ve Jandarma Personeli Üzerindeki Etkisine Dair Değerlendirmelerimiz
Psikiyatri geçmişi konusu gerek adaylar gerekse görevdeki personel bakımından sıkıntılar doğurabilecek bir konudur. Konunun sıkıntılar doğurmasının nedeni Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinin belirlediği üç ay ve üç yıl gibi kriterlerin sağlık kurulları tarafından son derece yüzeysel uygulanmasından kaynaklanmaktadır. Sağlık kurullarının kararlarının hatalı olmasının nedeni bu konuda inisiyatif alınmaktan çekinilmesi ve SYY’nin madde metinlerinin kötü hazırlanmasından kaynaklıdır.
Örneğin; aday son üç içerisinde sadece bir kereliğine psikiyatri polikliniğine başvurmuş ve doktoru tarafından sisteme tanı girilmiştir. Bu aday temin sürecinde maalesef sağlık kurulları tarafından doğrundan elenmektedir. Bir şekilde ilgili tanıyı koyan doktora ulaşarak il sağlık müdürlüğü kanalıyla tanıyı sildirebilirse sorun çözülebilir. Ancak ilaç reçete edilmiş ve satın alınmışsa çoğu zaman sildirme imkanı da olmamaktadır. Bir kerelik başvuruya bakarak gerçekten adayın nevrotik bozukluk yaşadığını söylemek bilimsel değildir. Sağlık kurullarına itiraz sürecinde sadece e-nabız kayıtlarına karar verildiği için adayda gerçekten geçirilmiş bir ruh hastalığı olup olmadığı asla araştırılmamaktadır. Aynı şekilde açılan davalarda da mahkemeler bu konuyu göz ardı etmekte ve yine benzer yüzeysel ve bilimsel olmayan kararlar tekrarlanmaktadır. Sağlık kurullarının görevi e-nabız kayıtlarını tekrar etmek değildir. Adayın ruhsal bakımdan detaylı muayenesi ve geçirilmiş bir hastalığı varsa da bunun da tıbbi olarak ortaya konulması gerekmektedir. Aynı şekilde üç aydan fazla tedavi görmemiş olma şeklinde kriter haline getirilen ibare de doğru bir şekilde yorumlanmamaktadır. Adayın ilk ve son psikiyatri giriş kayıtları arasındaki süre hesaplanarak çoğu kişi mağdur edilmektedir. Oysa kontrol muayeneleri tedaviden sayılmamalıdır. Bu konularda sağlık kurulları daha hakkaniyetli ve bilimsel objektif değerlendirmelerle hareket etmelidir. Ayrıca Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinin 16/A-1 ve 18/A-4 maddelerindeki öngörülemezliği ortadan kaldıracak şekilde yeniden düzenlenmesi gerekmektedir.
Av. Kubilay REŞBER
Kaynakça
- Türk Silahlı Kuvvetleri sağlık yeteneği yönetmeliği yorumlama tavsiyeleri
- TSK, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği
- https://sozluk.gov.tr
- “Kişilik bozuklukları ve savunma mekanizmaları.” Turkish Studies (2018)
- SAĞLIK KURULU KARARLARINA KARŞI İTİRAZ YOLLARI.” Kırıkkale Hukuk Mecmuası
- https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/50616/0/saglik-raporlari-usul-ve-esaslari-hakkinda-yonergede-degisiklik-yapilmasina-dair-yonerge.pdf
Dipnotlar
- Yürekli, Aslan, Ayşenur Botsalı, and Ercan Çalışkan. “Türk Silahlı Kuvvetleri sağlık yeteneği yönetmeliği yorumlama tavsiyeleri.” TÜRKDERM-Deri Hastalıkları ve Frengi Arşivi 55.2 (2021): 61-69. ↩︎
- Hemşirelik Terimleri Sözlüğü, https://sozluk.gov.tr/ ↩︎
- Bilge, Yusuf. “Kişilik bozuklukları ve savunma mekanizmaları.” Turkish Studies (2018). ↩︎
- Çınar, Abdurrahim. “SAĞLIK KURULU KARARLARINA KARŞI İTİRAZ YOLLARI.” Kırıkkale Hukuk Mecmuası 4.2: 977-1000. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4203259 ↩︎
